سؤالات و جوابات در مورد خط دیورند

موضوع خط دیورند در این روزها یکبار دیگر بنابر ابراز نظر محمد محقق در مورد خط دیورند و تائید نظر او توسط یک تعداد همفکران او، در رسانه ها گرم و داغ است و یکعده از هموطنان از من تقاضا کرده اند تا در مورد نظر بدهم. به همین منظور سؤالاتی را که در طول چندین سال توسط  خواننده گان فیسبوک طرح شده بود و پاسخهای خود را به این سؤالات در اینجا درج میکنیم.

سؤال اول:

خط دیورند توسط کدام اشخاص در کجا و در چه زمان عقد شد؟

جواب سؤال اول:

معاهده دیورند بتأریخ ۱۲ نوامبر ۱۸۹۳ ت.م،  میان امیر عبدالرحمن خان و سر هنری مورتمر دیورند، وزیر خارجه دولت هند برطانوی در کابل به امضأ رسید. 

سؤال دوم:

هدف این معاهده چه بود؟ 

جواب سؤال دوم:

معاهده دریورند ۷ ماده دارد و حوزه های نفوذ دولت هند برطانوی و افغانستان را بالای قبایل آزادی که در غرب دریای سند از چترال تا بلوچستان زنده گی میکردند تعیین میکند. 

سؤال سوم:

آیا میتوان امضأی این معاهده را توسط امیر فروش خاک افغانستان نامید؟

جواب سؤال سوم:

نخیر به هیچصورت. این مناطق قبلاً در نتیجه تجاوزات رنجیت سنگ و انگلیسها  از حیطۀ نفوذ دولت افغانستان خارج گردیده بودند اما در عین زمان، از لحاظ اداری رسماً شامل قلمروهای هند برطانوی ( ۱۹۳۵ت.م) نیز نبودند. 

سؤال چهارم:

مناطق شامل معاهدهٔ دیورند کدامها اند؟

جواب سؤال چهارم: 

معاهدهٔ دیورند ۱۸۹۳ت.م شامل مناطق آزاد قبایلی (چترال، سوات، دیر، باجور، خیبر، کرم وزیرستان) بود. این مناطق تا زمان عقد معاهده دیورند بدون سرنوشت بودند از سال ۱۸۹۳ت.م به بعد، یعنی بعد از عقد معاهده دیورند این مناطق بمثابه مناطق حایل میان قلمروهای هند بریطانوی و قلمروهای دولت افغانستان تحت نفوذ امنیتی هند بریطانوی قرار گرفتند بدون آنکه از لحاظ اداری رسماً شامل قلمروهای هند بریطانوی گردند.

( پاسخ سر مورتمر دیورند به جواب یک خبرنگار در یک مصاحبه در سال ۱۸۹۷ با ایشیاتیک کوارترلی جورنال)

سؤال پنجم:

آیا معاهده دیورند شامل ایالت سرحدی شمالغرب (صوبه سرحد که فعلا خیبر پختونخوا یاد میگردد) میباشد؟ 

جواب سؤال پنجم:

نخیر نمیباشد. ایالت سرحدی شمالغرب (صوبه سرحد که فعلا خیبر پختونخوا یاد میگردد)  در سال ۱۸۴۹ت.م بمثابۀ یکی از قلمروهای هند برطانوی ایجاد گردید. که شامل مناطق آزاد قبایلی (چترال، سوات، دیر، باجور، خیبر، کرم وزیرستان) نبود.

سؤال ششم:

آیا معاهدهٔ دیورند خط سرحدی را میان افغانستان و قلمرو هند برطانوی ایجاد کرد؟

جواب سؤال ششم:

نخیر به هیچصورت. دیورند در یک مصاحبه در سال ۱۸۹۷ت.م با ایشیاتیک کوارترلی جورنال میگوید:

"اقوامی راکه در طرف هندوستان واقع شده اند نباید در محدودة قلمرو دولت هند بریطانوی قلمداد کنیم. آنها صرفآ، تا جائیکه به امیر مربوط است، در زیر نفوذ ما به معنی تخنیکی کلمه قرار دارند، آنهم تا جائیکه خودشان به این نفوذ تن در دهند و یا ما این نفوذ را تحمیل کنیم".

همچنان دایره المعارف بریتانیکا مینویسند که "معاهده سال ۱۸۹۳ت.م دیورند مناطق نفوذ دولت هند بریطانوی و دولت افغانستان را برای تطبیق قانون مشخص میکند و هرگز بعنوان یک سرحد بین المللی بطور دیجوره مد نظر نبوده است.

(In an interview with Durand quoted by Leitner, G. W. (1897) ‘The Amir, the Frontier Tribes and the Sultan’, The Asiatic Quarterly Review Series 3, p.4, 237, quoted by Kakar, M. H. (2006) A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863-1901, London: Brill, Omrani, B. and Ledwidge,)

سؤال هفتم:

مدت اعتبار معاهده دیورند چگونه است؟

جواب سؤال هفتم:

بر اساس تعامل دولت انگلستان، معاهدات با امیران افغانستان معاهدات شخصی با امیر مربوطه از طرف دولت هند برطانوی پنداشته شده و با مرگ امیر و یا عزل او این معاهدات از اعتبار خارج بودند.  هدف انگلیسها از این پالیسی آن بود که خود را مقید به هیچ معاملة قبلی ندانسته با رویکارآمدن هر امیر جدید نظر به تقاضای وقت امتیازات بیشتری کسب کنند. برای همین منظور اگر دولت هند بریطانوی تمدید میعاد معاهده را مطابق به منافع خود میدید ناگزیر به تعهد رسمی امیر جدید نیاز داشت.

سؤال هشتم:

  بدین حساب بعد از مرگ امیر عبدالرحمن خان آیا معاهدهٔ دیورند از اعتبار افتاد؟

جواب سؤال هشتم:

بلی با مرگ امیر عبدالرحمن خان معاهدهٔ دیورند که با او عقد شده بود عملا مطابق تعامل معاهدات برتانوی از اعتبار ساقط شده بود. به همین دلیل بعد از وفات امیر عبدالرحمن خان انگلیسها تعهد امیر حبیب الله خان را برای تمدید اعتبار معاهده دیورند در سال ۱۹۰۵ت.م گرفتند.

سؤال نهم:

آیا همچنان بعد از مرگ امیر حبیب الله خان معاهدهٔ دیورند از اعتبار افتاد؟

جواب سؤال نهم:

بلی با مرگ امیر حبیب الله خان معاهدهٔ دیورند که توسط او در سال ۱۹۰۵ تائید شده بود عملاً مطابق تعامل معاهدات برتانوی از اعتبار ساقط شده بود.  اما بعد از کشته شدن او انگلیسها توافق امیر امان الله خان را در مورد ادامۀ اعتبار معاهده دیورند در معاهده ۸ آگست سال ۱۹۱۹ت.م راولپندی و بعداً بر اساس معاهدهٔ سال ۱۹۲۱ت.م کابل بدست آوردند.

سؤال دهم:

  بر این اساس، معاهدهٔ دیورند در معاهدهَ سال ۱۹۲۱ کابل توسط امیر امان الله خان تائید گردید. آیا این معاهده حالا هم اعتبار دارد؟

جواب سؤال دهم:

معاهدة ۲۲  نوامبر سال ۱۹۲۱ت.م میان دولتهای انگلستان و افغانستان  اولین معاهدۀ است که میان دولت افغانستان و دولت بریطانیه انعقاد مییابد. 

ماده دوم معاهده سال ۱۹۲۱ت.م کابل تعهد ماده پنجم معاهده راولپندی را در مورد خط دیورند تأیید مینماید. اما مطابق به ماده چهاردهم، معاهده مذکور موقتی بوده صرف برای سه سال اعتبار داشت و طرفین با اطلاع قبلی یکساله میتوانستد آنرا ملغی اعلان کنند . بر همین اساس در ماه جون سال ۱۹۲۵م لارد بیرکنهد وزیر مستعمرات بریطانیا (Lord Birkenhead in a memorandum circulated in June 1925 ) بعد از ختم سه سال از معاهده ۱۹۲۱م کابل طئ یک یادداشت رسمی به پارلمان انگلستان تأیید میکند که "این معاهده برای سه سال اعتبارداشت و اکنون بعد از گذشت سه سال این معاهده از جانب طرفین با ارائة یکسال یادداشت قبلی قابل فسخ میباشد" 

Lord Birkenhead in a memorandum circulated in June 1925 assessed the same when he mentioned that “the treaty was made for three years in the first instance, and is now subject to denunciation by either party with 12 months’ notice.”  (Source:  National Archives of UK (1925) ‘Afghanistan’,  ّecord Type: Memorandum, 9 June, Reference: CAB, 24/173/88.).

سؤال یازدهم:

آیا این معاهده از طرف یکی از دولتین فسخ گردید؟ 

جواب سؤال یازدهم:

بلی. به تأیید لودویک ادامک، معاهدۀ کابل برای سه سال قابل اعتبار بود. طرفین میتوانند با اطلاع قبلی یکسال این معاهده را فسخ نمایند. بنابر همین نکته انگلستان همیشه از فسخ یکجانبۀ معاهدۀ دیورند توسط دولت افغانستان ترس داشت ( لودویک دبلیو ادامک، پروفیسور در پوهنتون آریزونا، دکشنری تأریخی افغانستان). دولتهای بریتانیا و افغانستان تا سال ۱۹۴۹ت.م به تطبیق معاهدۀ سال ۱۹۲۱ت.م کابل وفادار باقی بودند تا اینکه بعد از ایجاد دولت پاکستا،ن و بخصوص در اعتراض به بمباران قسمتهائی از ولایت پکتیا توسط پاکستان، دولت افغانستان در لویه جرگه سال ۱۹۴۹ت.م دولت افغانستان تمام معاهدات با دولت هند بریطانوی را ملغی اعلام کرد.

در همان وقت نمایندۀ افغانستان کوشید تا موضوع در شورای امنیت ملل متحد مطرح گردد اما با مخالفت امریکا از طرح آن جلوگیری شد. بنابرآن با تطبیق ماده چهاردهم معاهدۀ سال ۱۹۲۱ کابل، دولت افغانستان این معاهده را ملغی اعلان نموده و بر این اساس میعاد اعتبار معاهدة دیورند و توافقهای مربوطة بعدی خاتمه مییابد. 

سؤال دوازدهم:

احمد سعیدی ادعا میکند که گویا مطابق به مواد ۶۹ و مادة ۷۴ منشور سازمان ملل متحد ،معاهده دیورند تابع زمان است و چون بیش از صد سال از آن گذشته یک موضوع حل شده میباشد. آیا این برداشت درست است؟

جواب سؤال دوازدهم:

  نخیر به هیچصورت درست نیست. این یک ادعای کاملاً غلط و بیبنیاد است. در مواد مذکور و هیچ ماده و بخش دیگر منشور سازمان ملل متحد آنچه که آقای احمد سعیدی در مورد میعاد معاهدات بین المللی ادعا میکند وجود ندارد. آقای سعیدی این مواد را شخصاً نخوانده و یا اینکه از دیگران اشتباه شنیده است. ماده ۶۹ تا به ماده ۷۲ منشور سازمان ملل متحد مربوط به شورای اقتصادی و اجتماعی ملل متحد میشود. ماده ۷۴ هم به موضوع میعاد معاهدات ارتباط ندارد. آنچه را که میتوان در نظر گرفت کنوانسیون ۱۹۶۹ ملل متحد منعقدۀ ویانا مربوط معاهدات میباشد  ( VCLT - United Nations (1969) ‘Vienna Convention of Law of Treaties’, Treaty Series ) که مادة ۴۵ آن معاهدات منعقده بعد از سال ۱۹۶۹ را تابع زمان مینمایند. این کنوانسیون به ماقبل خود رجعت نمیکند بنابر آن بالای معاهده دیورند و معاهده سال ۱۹۲۱ کابل قابل تطبیق نیست.

سؤال سیزدهم:

که آیا موقف افغانستان که خط دیورند را بعنوان یک سرحد بین المللی با پاکستان برسمیت نمیشماسد و بنابر آن در عمل تقاضای انظمام مناطق جدا شده توسط خط دیورند را به قلمرو افغانستان دارد آیا در یک محکمۀ بین المللی امکان پیروزی دارد؟ 

جواب سؤال سیزدهم:

جواب من به این سؤال مثبت است.

بلی اگر دولت افغانستان در یک محکمۀ حکمیت بین المللی تقاضا کند، سرزمینهائی را که بر اساس معاهدة دیورند از دست داده بود دوباره به خاک خود ضمیمه کند شانس پیروزی ادعای او فوق العاده زیاد است. با ایجاد کشور پاکستان بحیث وارث قلمروهای هند بریطانوی در غرب هندوستان مناطق قبایلی شامل قلمرو کشور پاکستان نبودند. در ۲۸ اپریل سال ۱۹۴۹ت.م طئ یک نامۀ اشد محرمانه دفتر روابط کامنولث دولت بریتانیا مشاور حقوقی دولت بریتانیا را مطلع ساخت که "...ایالت شمالغرب دولت هند بریطانوی تا سرحد افغانستان امتداد ندارد و مناطق قبایلی یک خالیگاه میان سرحد دولت هند بریطانوی و سرحد هندوستان را تشکیل میدهند". 

بر اساس نوشتهٔ لودویک ادامک "در ۱۵ آگست سال ۱۹۴۷ت.م (زمان تشکیل کشور و دولت پاکستان)، بنابر آن، مناطق قبایلی ایالت شمالغرب در حالت بین المللی سردرگم قرار گرفته، مربوط به هیچ دولتی نشدند. در چنین حالتی مناطق قبایلی مستقل از پاکستان بوده باوجودیکه یک سلسله روابط گمرکی، مخابراتی و غیره از این قبیل با آن دارد، معلوم میشود که پاکستان نمیتوانست وارث سرحدی باشد که در معاهده سال ۱۹۲۱ت.م با افغانستان تعیین شده بود و یا وارت هرگونه حقی باشد مطابق مادۀ دوم این معاهده باشد.

اما این امکان وجود دارد که پاکستان نتواند کدام اعتراض قانونی نماید در صورتیکه قبایل خود را تحت حمایت افغانستان قرار دهند و یا با توافق اقوام، افغانستان این مناطق را ضمیمۀ خاک خود کند...."

(منبع: لودویک دبلیو ادامک، دکشنری تأریخی افغانستان، سال، ۲۰۱۲)